اخیراً بحثی میان هنرمندان و کارگزاران سیاسی و فرهنگی خارج از کشور شکل گرفته است دربارهٔ اینکه سرنوشت هنرمندانی که با جمهوری اسلامی همکاری کردهاند، یا در سرکوب و سانسور هنری و فرهنگی نقش مهمی داشتهاند، در فردای پس از جمهوری اسلامی چه خواهد بود؟
پیش از آنکه این بحث را باز کنیم، لازم میدانیم ابتدا کمی به گذشته بازگردیم و تجربهٔ چند کشوری را که از دیکتاتوری عبور کردهاند، در مواجهه با این مسئله بررسی کنیم.
در بخش دوم نیز تلاش خواهیم کرد شرایط ایران و هنرمندان و کارورزان فرهنگیای را که با این رژیم همکاری کردهاند، از زاویه دیدگاههای مختلف مورد بررسی و گفتوگو قرار دهیم.
بخش نخست:
آلمان و دیگر کشورها چگونه با هنرمندان، فیلمسازان و حامیان حکومتهای اقتدارگرا برخورد کردند؟
جنگ تمام شده بود، اما چه بر سر کارورزان فرهنگى آمد؟
وقتی آلمان در سال ۱۹۴۵ تسلیم شد، شهرها ویران شده بودند، میلیونها نفر جان باخته بودند و جنایتهای نازیها کمکم آشکار میشد. اما در حالی که جهان به اردوگاههای کار اجباری نگاه میکرد، در استودیوهای فیلم، تئاترها و ایستگاههای رادیویی بحث دیگری آغاز شده بود: با هنرمندان، بازیگران و کارگردانانی که زیر سایه هیتلر به شهرت و موفقیت رسیده بودند چه باید کرد؟
پاسخ، متناقض بود. بعضی شغل خود را از دست دادند. برخی به دادگاه کشیده شدند. اما بسیاری تنها چند سال بعد دوباره کاملاً عادی به کار خود ادامه دادند.
صنعت سینما بیش از هر حوزهای در مرکز این پرسش قرار داشت. تحت هدایت وزیر تبلیغات، یوزف گوبلز، سینمای آلمان به یکی از مهمترین ابزارهای تبلیغاتی رژیم تبدیل شده بود. فیلمها قرار نبود فقط سرگرم کنند؛ بلکه باید احساسات را هدایت میکردند، دشمن میساختند و قدرت رژیم را باشکوه نشان میدادند.
کمتر کسی مانند لنی ریفنشتال این پیوند میان هنر و سیاست را نمایندگی میکرد. او با فیلمهایی مانند «پیروزی اراده» تصاویر نمادین نازیسم را خلق کرد: رژههای عظیم، جمعیتهای کاملاً سازماندهیشده و تصویر تقریباً مذهبی از آدولف هیتلر. فیلمهای او هنوز هم از نظر فنی شاهکار محسوب میشوند — اما از نظر اخلاقی بسیار بحثبرانگیزند.
پس از جنگ، ریفنشتال بازجویی شد و در چندین روند «نازیزدایی» مورد بررسی قرار گرفت. اما او هرگز از نظر کیفری محکوم نشد. دفاع او برای دههها یکسان باقی ماند: او سیاستمدار نبود، فقط یک هنرمند بود. بعدها دیگر پروژههای بزرگ سینمایی به او داده نشد، اما هرگز کاملاً از صحنه عمومی ناپدید نشد. بحث درباره مسئولیت او تا پایان عمرش ادامه داشت.
حتی جنجالیتر، پرونده فایت هارلان بود. او با ساخت فیلم «یهودی زوس يا يهودى شيرين» یکی از ضدیهودیترین فیلمهای تبلیغاتی رژیم نازی را ساخته بود. این فیلم، یهودیان را خطرناک و فاسد نشان میداد و به شدت فضای یهودستیزانه آن دوران را تقویت میکرد.
پس از جنگ، هارلان واقعاً در دادگاه محاکمه شد — اتفاقی نادر برای یک فیلمساز مشهور. اما در نهایت تبرئه شد. وکلای او استدلال کردند که تحت فشار سیاسی عمل کرده و نمیتوانسته در برابر رژیم مقاومت کند. برای بسیاری از بازماندگان هولوکاست، این حکم شوکهکننده بود. با این حال، هارلان بعدها دوباره به عنوان کارگردان کار کرد.
برخی ستارههای دیگر حتی آسانتر از این مرحله عبور کردند. هاینتس رومان یکی از محبوبترین بازیگران آلمان باقی ماند. بسیاری از هنرمندان پس از ۱۹۴۵ خود را «دنبالهرو» یا صرفاً سرگرمکنندههای غیرسیاسی معرفی کردند — و جامعه نیز اغلب این توضیح را پذیرفت.
متفقین در ابتدا تلاش کردند با روندی به نام «نازیزدایی» نظم ایجاد کنند. میلیونها آلمانی بررسی و در دستههایی مانند «مجرمان اصلی»، «متهمان»، «دنبالهروها» یا «تبرئهشدگان» طبقهبندی شدند. برای هنرمندان، این روند اغلب به معنای ممنوعیت کار، ممنوعیت اجرا یا دورهای از بیکاری بود.
اما این سیاست سختگیرانه مدت زیادی دوام نیاورد.
با آغاز جنگ سرد، فضای سیاسی تغییر کرد. آلمان غربی باید سریع تثبیت میشد. کشور به قضات، معلمان و کارمندان باتجربه نیاز داشت — و همچنین به چهرههای شناختهشده در سینما و تئاتر. در دهه ۱۹۵۰ میلادی، میل به «عادی شدن» به تدریج بر همهچیز غلبه کرد. بسیاری از آلمانیها میخواستند به آینده نگاه کنند، نه به گذشته.
به این ترتیب جامعهای عجیب شکل گرفت: افرادی که تنها چند سال پیش بخشی از یک دیکتاتوری بودند، حالا در ساختن یک دموکراسی کمک میکردند.
الگوهای مشابهی در کشورهای دیگر نیز دیده شد: فرانسه – ايتاليا – اسپانيا – آفريقاى جنوبى
در فرانسه، پس از آزادی کشور، ابتدا پاکسازیهای سختی انجام شد. زنانی که متهم به رابطه با سربازان آلمانی بودند، در ملأعام تحقیر و موهایشان تراشیده میشد. برخی از همکاران مشهور رژیم نیز اعدام شدند، از جمله نویسنده و منتقد فيلم روبر برازییاک. اما تنها چند سال بعد، دوران فراموشی آغاز شد و بسیاری از هنرمندان و روشنفکران به زندگی عمومی بازگشتند.
در ایتالیا، گذار حتی سریعتر بود. پس از سقوط بنیتو موسولینی، برخی فاشیستها تحت پیگرد قرار گرفتند، اما بخش بزرگی از نخبگان قدیمی در سیستم باقی ماندند. بسیاری فقط زبان سیاسی خود را تغییر دادند و به کار ادامه دادند.
مقایسه با اسپانیا پس از مرگ فرانسیسکو فرانکو در سال ۱۹۷۵ نیز بسیار جالب است. پس از نزدیک به چهل سال دیکتاتوری، اسپانیا عمداً تصمیم گرفت از تسویهحساب سخت و گسترده پرهیز کند. به جای محاکمههای بزرگ، چیزی شکل گرفت که بعدها «پیمان فراموشی» نامیده شد. بسیاری از مقامهای رژیم فرانکو همچنان در دولت، رسانهها و فرهنگ فعال باقی ماندند. جنایتهای دیکتاتوری نیز برای دههها بهندرت به طور عمومی بررسی شدند. هدف اصلی، ثبات و گذار آرام به دموکراسی بود. منتقدان تا امروز میگویند اسپانیا گذشته خود را برای مدت طولانی سرکوب کرد.
آفریقای جنوبی پس از پایان آپارتاید راهی کاملاً متفاوت را انتخاب کرد. به جای محاکمههای گسترده، نلسون ماندلا همراه با دزموند توتو «کمیسیون حقیقت و آشتی» را ایجاد کردند. عاملان جنایتها میتوانستند در صورت اعتراف علنی به اعمال خود، تا حدی از مجازات معاف شوند. هدف، انتقام نبود؛ بلکه ترمیم جامعه بود.
اما این مدل نیز بحثبرانگیز باقی ماند. بسیاری از قربانیان احساس میکردند ناعادلانه است که مسئولان نظام آپارتاید آزاد بمانند یا حتی به حرفه خود ادامه دهند.
در پشت تمام این نمونهها، یک پرسش ناراحتکننده مشترک وجود دارد:
یک جامعه چگونه باید با کسانی برخورد کند که از یک نظام اقتدارگرا حمایت کردهاند — بهویژه زمانی که آن افراد مشهور، بااستعداد یا برای جامعه مفید بودهاند؟
امروزه آلمان اغلب به عنوان نمونهای از مواجهه جدی با گذشته تاریخی خود شناخته میشود. اما این روند فوراً آغاز نشد. در دهههای نخست پس از جنگ، سکوت حاکم بود. تازه نسل دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ شروع کرد آشکارا بپرسد:
«شما آن زمان چه کردید؟»
شاید شخصیت واقعی یک دموکراسی نه فقط در سرنگونی یک دیکتاتوری، بلکه در صداقتی آشکار شود که بعدها در مواجهه با گذشته خود نشان میدهد.
ادامه در بخش دوم
منابع:
Deutschland, Entnazifizierung und Filmindustrie
* [Bundeszentrale für politische Bildung – Entnazifizierung in Deutschland](https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/izpb/deutschland-1945-1949-259/10067/demokratisierung-durch-entnazifizierung-und-erziehung/?utm_source=chatgpt.com)
Überblick über die Entnazifizierung nach 1945 und den Umgang mit ehemaligen NS-Mitgliedern. ([bpb.de][1])
* [Bundesarchiv – Leni Riefenstahl und NS-Propaganda](https://www.bundesarchiv.de/themen-entdecken/online-entdecken/geschichtsgalerien/leni-riefenstahl-filmregisseurin-und-ns-propagandistin/?utm_source=chatgpt.com)
Offizielle Archivquellen über Riefenstahls Rolle im Nationalsozialismus. ([Stasi-Unterlagen-Archiv][2])
* [Bundesarchiv – Archivalien zu Leni Riefenstahl](https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/archivalien-zu-leni-riefenstahl/?utm_source=chatgpt.com)
Dokumente zu ihren Filmen, ihrer Nähe zum NS-Regime und den Entnazifizierungsverfahren. ([Stasi-Unterlagen-Archiv][3])
Veit Harlan und antisemitische Propagandafilme
* [Wikipedia – Veit Harlan](https://de.wikipedia.org/wiki/Veit_Harlan?utm_source=chatgpt.com)
Informationen zu den Prozessen gegen Harlan und zum Film *Jud Süß*.
* [Wikipedia – Jud Süß (Film 1940)](https://de.wikipedia.org/wiki/Jud_S%C3%BC%C3%9F_%281940%29?utm_source=chatgpt.com)
Hintergrund zum antisemitischen Propagandafilm und seiner Wirkung.
Frankreich nach dem Zweiten Weltkrieg
* [Encyclopaedia Britannica – Liberation of France and purge of collaborators](https://www.britannica.com/place/France/The-liberation-of-France?utm_source=chatgpt.com)
Über die Säuberungen nach der Befreiung Frankreichs und den Umgang mit Kollaborateuren.
Italien nach Mussolini
* [Encyclopaedia Britannica – Italy after Mussolini](https://www.britannica.com/place/Italy/The-end-of-Fascist-Italy?utm_source=chatgpt.com)
Beschreibt den politischen Übergang Italiens nach dem Faschismus.
Spanien nach Franco
* [Encyclopaedia Britannica – Spain’s transition after Franco](https://www.britannica.com/place/Spain/Democratic-transition?utm_source=chatgpt.com)
Erklärung des sogenannten „Pakts des Vergessens“ nach dem Ende der Franco-Diktatur.
* [Amnesty International – Spain and historical memory](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/spain-must-confront-the-legacy-of-francoism/?utm_source=chatgpt.com)
Kritische Perspektive auf die späte Aufarbeitung der Franco-Zeit.
Südafrika und Wahrheitskommission
* [Britannica – Truth and Reconciliation Commission](https://www.britannica.com/topic/Truth-and-Reconciliation-Commission-South-Africa?utm_source=chatgpt.com)
Überblick über die Wahrheits- und Versöhnungskommission in Südafrika.
* [South African History Online – Truth and Reconciliation Commission](https://www.sahistory.org.za/article/truth-and-reconciliation-commission-trc?utm_source=chatgpt.com)
Detaillierte historische Darstellung der Kommission unter Nelson Mandela und Desmond Tutu.
[1]: https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/izpb/deutschland-1945-1949-259/10067/demokratisierung-durch-entnazifizierung-und-erziehung/?utm_source=chatgpt.com “Demokratisierung durch Entnazifizierung und Erziehung | Deutschland 1945-1949 | bpb.de”
[2]: https://www.bundesarchiv.de/themen-entdecken/online-entdecken/geschichtsgalerien/leni-riefenstahl-filmregisseurin-und-ns-propagandistin/?utm_source=chatgpt.com “Leni Riefenstahl – Bundesarchiv”
[3]: https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/archivalien-zu-leni-riefenstahl/?utm_source=chatgpt.com “Archivalien zu Leni Riefenstahl – Bundesarchiv”
آخرین دیدگاهها