نخست یادى کنیم از زندهیاد بصیر نصیبی که بیش از چهل سال از عمر و فعالیتهای خود را صرف افشاگری درباره هنرمندانی کرد که با حکومت جمهوری اسلامی همدست بودند، و نیز درباره ابزارها و شیوههای این حکومت در بزککردن چهره واقعی و سرکوبگر خود. خوشبختانه بخش عمدهای از این افشاگریها همچنان در همین سایت «سینمای آزاد» در دسترس است.
نکته دوم این است که در میان هزاران نفر از فرزندان جاویدنام ایران، نباید هیچ تفاوتی در بين آنها قائل شد. تمامی آنان در مسیر مبارزه با ستم، ظلم و اسارت تحمیلشده از سوی حکومت اسلامی، و برای آزادی خود و میهنشان، با شهامت و ایستادگی جان خود را از دست دادند. همه این جاویدنامان، عزیزان ما هستند و در بلندترین قلههای تاریخ این سرزمین ایستادهاند.
در این مقاله اما تلاش ما یادآوری نام هنرمندان مبارزی است که به دست جلادان رژیم اسلامی اعدام یا به قتل رسیدهاند. شوربختانه اسامى ياد شده در پايان مقاله کامل نيستند و بخاطر همين از شما خوانندگان و ياران گرامى تقاضا مي کنيم تا در کامل کردن اين ليست با ارسال اسامي و مشخصات ديگر جاويدنامان هنرمند به ما يارى رسانند.
در جمهوری اسلامی ایران، مسئله فقط سانسور نیست؛ مسئله مهندسی سکوت است.
قدرتی که از کلمه میترسد، دیر یا زود به حذف صاحب کلمه میرسد. این یک الگوی تصادفی نیست—یک سازوکار است. از ترور برونمرزی چهرههایی چون فریدون فرخزاد تا مرگهای مشکوک در زندان مانند علیاکبر سعیدی سیرجانی، و قتل هاى زنجيره اى نويسندگان تا گلولههایی که در خیابانهای اعتراض به سینه جوانان—از جمله هنرمندان—نشست، یک خط ممتد دیده میشود: حذف صدای ناهمخوان.
این حذف، فقط فیزیکی نیست. حذف، از جایی عمیقتر آغاز میشود—از جایی که هنر باید بیخطر شود، بیدرد شود، بیحقیقت شود. هنری که قرار بود آینه باشد، به ابزار تزئین تبدیل میشود. و این، شاید مؤثرترین شکل سرکوب است: وقتی دیگر نیازی به بستن دهان نیست، چون صداها خودشان تغییر لحن دادهاند.
در سالهای اخیر، بهویژه در جریان اعتراضات گسترده، نامهای تازهای به این فهرست افزوده شدهاند—نامهایی که بسیاری از آنها هرگز بهطور کامل ثبت نشدند. هنرمندانی که نه لزوماً مشهور بودند و نه صاحب تریبون، اما صاحب صدا بودند. صداهایی که حذف شدند، بیآنکه حتی فرصت ثبت در حافظه عمومی پیدا کنند. اینجا، حذف فقط مرگ نیست؛ حذف، فراموشیِ سازمانیافته است.
اما در کنار این چرخه حذف، یک واقعیت دیگر هم وجود دارد—واقعیتی که کمتر دربارهاش با صراحت حرف زده میشود سکوت جامعه هنرى.
نقش سکوت:
وقتی سرکوب به یک وضعیت دائمی تبدیل میشود، سکوت دیگر یک واکنش فردی نیست؛ به بخشی از سازوکار تبدیل میشود. در چنین فضایی، هر هنرمند با یک انتخاب مواجه است: یا هزینه دیدن و گفتن را بپذیرد، یا در چارچوبی بماند که برایش تعریف شده است.
مسئله، قضاوت اخلاقی ساده نیست. بسیاری از این انتخابها در شرایطی انجام میشود که هزینهها واقعی و سنگیناند. اما این واقعیت را هم نمیتوان نادیده گرفت:
سکوت گسترده، به بقای همان ساختاری کمک میکند که صداها را حذف میکند.
وقتی صحنهها روشن میمانند اما حقیقت از آنها حذف میشود، هنر به نوعی عادیسازی تبدیل میشود—عادیسازی وضعیتی که در آن حذف، استثنا نیست، قاعده است. اینجا دیگر فقط حکومت مسئول نیست؛ بلکه شبکهای از سازگاری، مصلحت و ترس نیز در کار است.
این متن نه برای صدور حکم، بلکه برای ثبت یک واقعیت است:
در کنار نام کسانی که حذف شدند، تاریخ از سکوتها هم یاد خواهد کرد.
با این حال، همهچیز به تاریکی ختم نمیشود.
هنر در ایران، با وجود همه این فشارها، هنوز از بین نرفته است. در زیرزمینها، در شبکههای غیررسمی، در تبعید، و حتی در لابهلای همان ساختارهای محدودکننده، هنوز نشانههایی از مقاومت دیده میشود. این مقاومت همیشه پرصدا نیست—اما وجود دارد.
و شاید همین، نقطهای است که تمام این سازوکار سرکوب را ناکام میگذارد اینکه:
صدا را میتوان محدود کرد، اما میل به بیان را نه.
هنرمندان جاويد نام کشتهشده در اعتراضات
اینها فقط بخشی از هنرمندانی هستند که در یک بازه کوتاه (ژانویه ۲۰۲۶) کشته شدند—و نشاندهنده یک الگوی گستردهترند
- مهدی صلاحشور ( مجسمهساز برجسته و مربی مجسمهسازی که در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) در مشهد با شلیک مستقیم نیروهای نظامی کشته شد.)
- احمد عباسی (کارگردان تئاتر و بازیگر)
- یاسر مدیرروستا (موسیقیدان)
- فؤاد صفایی (خواننده)
- غزال آقایی عکاس طبیعت که در ژانویه ۲۰۲۶ در تهران کشته شد)
- بابک جمالی (خواننده گروه «رسا» که در اراک در اعتراضات کشته شد)
- جواد گنجی (فیلمساز، کارگردان فیلم و تلویزیون که در ۹ ژانویه ۲۰۲۶ در تهران با شلیک مستقیم جان باخت)
- شکوفه عبدی (عکاس)
- صنم پوربابایی (ویولنیست)
- امیرعلی زارعی (موسیقیدان)
- شبنم فردوسی (گرافیست و عروسکساز)
- زهره شماعی زاده (بازیگر و صداپیشه و هنرمند سینما و تئاتر، در جریان اعتراضات ۱۴۰۴ علیه جمهوری اسلامی کشته شد.)
- صحبا رشتیان (هنرمند تجسمی که در ژانویه ۲۰۲۶ در اصفهان کشته شد.)
- ملیکا دستیاب (موسیقیدان)
- ریحانه یوسفی (بازیگر ۲۸ ساله تئاتر که در دی ۱۴۰۴ با شلیک مستقیم گلوله نیروهای حکومتی در تهران کشته شد.)
- پویا فرگردی (ویولنیست)
- روبینا امینیان: (طراح مد و دانشجو که در ژانویه ۲۰۲۶ در جریان اعتراضات در تهران از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت.)
- سروش سلیمانی: (هنرمند هیپهاپ که در ژانویه ۲۰۲۶ در هاپشجان کشته شد.)
- ابوالفضل یغموری: (رپر ۱۷ ساله که در دی ۱۴۰۴ در فردیس کرج کشته شد.)
- ماهان قدمی: (رپر و آرایشگر ۲۳ ساله که در اسلامشهر تهران کشته شد.)
- مجتبی ترشیز: فوتبالیست (چهره فرهنگی-ورزشی در اعتراضات ۲۰۲۶ همراه همسرش کشته شد)
- غزال دمارچلی: هنرجوی هنر که در ۱۷ سالگی در کارج کشته شد.
هنرمندان جاويد نام کشته شده در دهههای گذشته
- محمد مختاری و محمدجعفر پوینده: نویسندگان و شاعرانی که در جریان قتلهای زنجیرهای در دهه ۷۰ شمسی توسط وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ترور شدند.
- ابراهیم زالزاده: نویسنده، مترجم و ناشر که در قتلهای زنجیرهای ترور شد.
- فرزاد کمانگر: معلم، شاعر و نویسندهای که در سال ۱۳۸۹ اعدام شد
-
حدیث نجفی: چهره فعال در شبکههای اجتماعی و هنرهای نمایشی یکی از معترضان در خیزش ۱۴۰۱ ایران بود که در اعتراضات در مهرشهر، کرج به قتل رسید.
- هادی میرزایی: نقاش و هنرمند تجسمی کشتهشده در اعتراضات ۱۴۰۱
- توماج (نویسنده/مبارز): نویسنده و فعال سیاسی کُرد که در ۲۹ بهمن ۱۳۵۸ اعدام شد.
- سعيد سلطانپور: شاعر، نمایشنامهنویس، کارگردان تئاتر، در سال ۱۳۶۰ دستگير و در مدت کوتاهى پس از آن اعدام شد.
- فریدون ابوضیا (ابوالضیاء): بازیگر سینما که در دهه ۷۰ به اتهام جاسوسی اعدام شد.
- امیرحسین حاتمی: نوازنده ۱۸ سالهای که در جریان اعتراضات ۲۰۲۶ بازداشت و در زندان قزلحصار اعدام شد.
- محسن شکاری: معترض بازداشت شده در اعتراضات سراسری که به عنوان “محارب” اعدام شد.
- مجیدرضا رهنورد: معترض بازداشت شده که در ملاء عام اعدام شد.
- سامان سیدی (یاسین): رپر و طراح گرافیک کرد که در اعتراضات ۲۰۲۲ بازداشت و اعدام شد.
- بکتاش آبتین: شاعر، نویسنده و فیلمساز که در ژانویه ۲۰۲۲ به دلیل عدم رسیدگی پزشکی در زندان اوین درگذشت.
- علیاکبر سعیدی سیرجانی (قتل در زندان در ۶ آذر ۱۳۷۳) ادیب، پژوهشگر، نویسنده و فعالِ سیاسی ایرانی و از منتقدان نظام جمهوری اسلامی ایران و نظریۀ ولایت فقیه پس از انقلاب اسلامی بود.
او پیش از دستگیری و شکنجه شدنش در آخرین نامهٔ تند و صریحش خطاب به رهبر نکبت جمهوری اسلامی، علی خامنهای، در پایانِ نامه مینویسد:
- آدمیزادهام، آزادهام، و دلیلش همین نامه، که در حکم فرمان آتش است و نوشیدن جام شوکران. بگذارید آیندگان بدانند که در سرزمین بلاخیز ایران، هم بودند مردمی که دلیرانه از جان خود گذشتند و مردانه به پیشباز مرگ رفتند. با ادای احترام-سعیدی سیرجانی
شومن، خواننده و فعال سیاسی مشهور، در مرداد ۱۳۷۱ در آپارتمانش در بن آلمان به طرز فجیعی به قتل رسید. او به دلیل فعالیتهایش علیه حکومت جمهوری اسلامی، هدف ترور قرار گرفت. نحوه قتل او (ضربه چاقو) و بریده شدن زبان و گلو، این پرونده را به یکی از مشکوکترین ترورهای هنرمندان ایرانی در خارج از کشور تبدیل کرد.
قتل هولناک داریوش مهرجویی، کارگردان بزرگ سینما، و همسرش وحیده محمدیفر (نویسنده) در ویلای شخصیشان در کرج، شوک بزرگی به جامعه هنری وارد کرد. این حادثه در مهر ۱۴۰۲ رخ داد و به دلیل نحوه قتل (با ضربات چاقو) و سرقت از منزل، به یکی از جنجالیترین پروندههای جنایی ایران تبدیل شد.
کارگردان محبوب و سازنده «قصههای مجید» در فروردین ۱۴۰۲ در انزلی طبق اخبار رسمی علت مرگ را خودکشی اعلام کردند. اما این خبر به دلیل شخصیت هنری پوراحمد و آثار نوستالژیک او، موجی از ناباوري و بهت و حواشی زیاد در جامعه ایجاد کرد. همه دوستان و نزديکان وى بر اين باور هستند که او بخاطر ملاقاتش با شهبانو فرح پهلوى به قتل رسيده است. خواهر کیومرث پوراحمد همزمان با سالروز درگذشت او در کامنتی در پست اینستاگرام صفحه خانه سینما نوشت: «برادرِ من پایش به جایی گیر نکرد. ولی اول شکنجهاش کردند و بعد جسد بیجانش را به دار آویختند…». دختر کیومرث پوراحمد هم ادعای عمهاش را درست خواند که او با خودکشی، نَمُرده است.
بازیگر تلویزیون و سینما در اسفند ۱۴۰۰ در سن ۴۳ سالگی درگذشت. گفته میشود علت مرگ او خودکشی با مصرف بیش از حد قرص آرامبخش بوده است. حواشی مربوط به فشارها در فضای مجازی و تهدیدهای یک «پاپاراتزی»، جنجالهای این مرگ را بیشتر کرد.
مجری مشهور صدا و سیما که در سالهای آخر از این رسانه کنار گذاشته شده بود، در فروردین ۱۴۰۰ در منزلش درگذشت. پیدا شدن دستنوشتههایی از او و نحوه مرگ، شایعات قتل او را تقویت کرد و مرگ او را در بهت عمومی قرار داد.
بازیگر سینما که در فروردین ۱۳۹۲ در ۳۶ سالگی به علت کما و سپس مرگ مغزی درگذشت. در ابتدا شایعاتی مبنی بر مسمومیت دارویی یا خودکشی منتشر شد، اما در نهایت علت مرگ ایست قلبی و مشکلات تنفسی اعلام شد، هرچند همچنان ابهامات زیادی در افکار عمومی درباره علت مرگ زودهنگام او وجود داشت.
خواننده پاپ که پس از کما رفتن، در دی ۱۳۸۵ در ۳۶ سالگی درگذشت. حواشی مربوط به مرگ او، از جمله شایعاتی پیرامون نحوه کما رفتن و فشارهای سیاسی، او را به یکی از پرحاشیهترین مرگهای هنری تبدیل کرد.
بازیگر سریال «نرگس» که در اوج شهرت، در یک سانحه رانندگی در جاده نوشهر به نور به کما رفت و پس از هشت ماه در اردیبهشت ۱۳۸۵ درگذشت.
شاعر، بازیگر و نمایشنامهنویس که در مرداد ۱۳۸۳ درگذشت. اگرچه علت مرگ سکته قلبی اعلام شد، اما شایعاتی درباره خودکشی یا شرایط مشکوک در شب آخر زندگیاش مطرح مى باشد.
نقاش و هنرمند معاصر ایرانی که در تیر ۱۴۰۲ پس از ده روز کما، بر اثر مسمومیت با الکل متانول درگذشت.
آخرین دیدگاهها